Thị trường gạo: “ẩn số” Thái Lan và cơ hội cho Việt Nam

Tuy mới là lời hứa, nhưng chính sách này cũng đã để lại những dấu ấn, còn những tác động của nó như thế nào đối với thị trường gạo Thái Lan và thế giới trong khoảng thời gian chuẩn bị để thực thi chính sách này từ nay đến hết tháng 10 tới, đặc biệt là khả năng thực thi triệt để chính sách này từ tháng 11 trở đi tới mức nào thì vẫn còn là một “ẩn số”.
"Ẩn số" Thái Lan
Rõ ràng, không phải vô cớ mà ngay sau ngày có tin Puea Thai thắng cử, Hãng Bloomberg đã cho đăng bài: “Tân Thủ tướng Thái Lan sẽ châm ngòi cho cuộc khủng hoảng lương thực mới?”. Bởi lẽ, theo tác giả, “hồi năm 2008, dưới thời của cựu thủ tướng Thaksin, chính phủ đã có chính sách thu mua lúa gạo tương tự như bây giờ, với việc mua 5,4 triệu tấn lúa từ 700.000 nông dân của đất nước với giá cao... kỷ lục 17.000 Baht/tấn vào tháng 4/2008 và giá gạo XK cũng ở mức cao chưa từng có là 1.038 USD/tấn trong tháng tiếp theo, sau khi Ấn Độ, Trung Quốc và VN hạn chế XK...”.

Có thể nói, thực tế cũng đã cho thấy, chính sách mới này của Puea Thai đã để lại những dấu ấn rất rõ ràng.

Chẳng hạn, các số liệu thống kê của Thái Lan cho thấy, bình quân giá gạo 100% B trong 4 tuần lễ tháng 5 chỉ đạt 499 USD/tấn, 4 tuần lễ tháng 6 đã tăng lên 524 USD/tấn, còn 4 tuần lễ tháng 7 tiếp tục tăng mạnh lên 556 USD/tấn và 10 ngày đầu tháng 8 này ước đạt 565 USD/tấn. Tình hình ở các loại gạo trắng khác cũng tương tự.

Thế nhưng, ngược lại, XK gạo đã mất đà rất rõ ràng. Đó là, liên tục trong bốn tháng từ tháng 3 đến tháng 6, riêng khối lượng gạo trắng XK dao động trong khoảng 815 - 956 nghìn tấn, thì tháng 7 giảm rất mạnh, chỉ còn 769 nghìn tấn. Trong đó, nếu tính bằng tuần lễ, theo số liệu thống kê của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ, khối lượng gạo XK đã giảm hầu như liên tục từ kỷ lục 242,7 nghìn tấn trong tuần tính đến ngày 5/6 xuống chỉ còn 166,2 nghìn tấn trong tuần cuối tháng 7 vừa qua.

Như vậy, giá gạo XK của Thái Lan đã không tăng 10% trong vòng một tháng như Phó chủ tịch Hiệp hội Xay xát lúa gạo Thái Lan dự báo, mà tháng 7 vừa qua chỉ tăng khoảng 5,3 - 6,3%, còn khối lượng ước giảm khoảng 7%. Từ những thực tế này, gần như có thể khẳng định chắc chắn rằng, khi giá XK của Thái Lan càng được đẩy lên cao, thì khối lượng gạo XK của nước này càng bị kéo xuống thấp.

Tuy nhiên, có nhiều căn cứ để suy đoán rằng, Thái Lan khó có thể thực hiện được những mục tiêu này, chí ít là trong dài hạn bởi hai lẽ chủ yếu sau:

Hiểm họa giảm XK của Thái Lan

Nền nông nghiệp lúa gạo của Thái Lan là nền nông nghiệp hướng mạnh về XK, cho nên giảm mạnh khối lượng XK thực sự là một hiểm hoạ. Bởi lẽ, với tổng sản lượng gạo trên 20 triệu tấn hiện nay, phần dành cho tiêu dùng trong nước chỉ ngang với XK, cho nên tăng vọt giá XK, khối lượng gạo XK giảm mạnh, tồn kho trong nước sẽ tăng mạnh và chính yếu tố này sẽ tạo sức ép buộc Thái Lan phải giảm giá để khôi phục XK.

Các số liệu dự báo của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ cách đây ít ngày cho thấy, tuy được mùa, nhưng khối lượng XK sẽ giảm đột ngột từ 10 triệu tấn xuống 8 triệu tấn, dẫn đến dự trữ cuối vụ tăng vọt từ 6 triệu tấn lên 8 triệu tấn. Thực tế này sẽ dẫn đến không ít hệ quả.

Trước hết, theo thông tin của tờ Oryza, cho dù Tổ chức Kho hàng công của Nhà nước Thái Lan (Thailands state-run Public Warehouse Organization - PWO) có sức chứa tới 9 triệu tấn (kể cả kho thuê), nhưng để thực hiện chính sách mới, bảo quản gạo dài ngày, bước đầu cơ quan này đã dự kiến xây dựng thêm silo để có thể chứa thêm 1 triệu tấn với kinh phí khoảng 40 triệu USD.

Mặc dù vậy, khoản chi này chắc chắn sẽ vẫn còn quá nhỏ so với khoản chi phí thường xuyên cho khối lượng gạo dự trữ khổng lồ đó. Bởi lẽ, các tính toán chi li cho thấy, ngoài khoản chi phí một lần cho cho xay xát, vận chuyển và bao bì, các khoản chi phí “lặt vặt” hàng tháng cũng đáng kể, cho nên tổng chi phí cho mỗi tấn gạo dự trữ trong một năm sẽ lên tới 52,6 USD, còn cho cả kho gạo dự trữ khổng lồ 8 triệu tấn sẽ lên tới con số khổng lồ 421 triệu USD.

Hơn thế, nếu như vì giá XK được đẩy lên 850 USD/tấn, còn khối lượng XK “rơi tự do” tới 5 triệu tấn như không ít các dự báo của giới thương nhân Thái Lan, thì khoản chi phí nói trên đương nhiên sẽ còn bị khuếch đại tương ứng. Theo các ý kiến phản biện của giới thương nhân Thái đối với chính sách sắp được thi hành hiện nay, những chi phí này của Thái Lan trong những năm gần đây đã lên tới hàng tỉ USD.

Cuối cùng, những chi phí nói trên có lẽ cũng không đáng ngại bằng việc đã từng phải chi ra những khoản ngân sách không nhỏ để tạm trữ một khối lượng gạo khổng lồ, nhưng là để chờ giá xuống mới đẩy ra thị trường thế giới. Trên thực tế, chính khối lượng lúa khổng lồ được mua vào với giá kỷ lục trước thời điểm sốt nóng năm 2008, cũng như những khối lượng mua vào thời đoạn “hậu sốt nóng” với giá rất cao cũng đã rơi vào tình trạng chờ giá thế giới giảm mạnh sau đó mới XK được.

Tất cả những điều nói trên có nghĩa là, rất có thể việc thực hiện chính sách mới của Thái Lan sẽ khiến hoạt động XK của Thái Lan rơi vào vòng luẩn quẩn: tăng mạnh giá khiến mất thị trường, khối lượng XK giảm, tồn kho tăng; tồn kho tăng sẽ tạo sức ép giảm giá và giảm giá chính là lối thoát để giành lại thị trường và khôi phục XK tương ứng với sản xuất.

Tác nhân tạo nên cơn sốt giá thế giới

Nếu như giá gạo XK của Thái Lan được đẩy lên 850 USD/tấn, có thể nói đây là tác nhân châm ngòi cho cơn sốt nóng giá gạo thế giới mới đúng như Hãng Bloomberg đã cảnh báo, bởi các quốc gia khác XK gạo chắc chắn sẽ nương theo giá gạo của Thái Lan để đẩy giá của mình lên theo. Thế nhưng, với triển vọng cán cân cung - cầu gạo thế giới sắp tới, kịch bản này có lẽ khó xảy ra, chí ít là khó có thể kéo dài.

Các số liệu thống kê và dự báo của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ vừa công bố cho thấy, niên vụ này sẽ là niên vụ thứ hai thế giới tiếp tục được mùa. Do vậy, mặc dù tiêu dùng gạo thế giới tiếp tục tăng nhanh, nhưng dự trữ gạo thế giới sẽ được cải thiện rất đáng kể so với giai đoạn xảy ra cơn sốt nóng giá gạo thế giới 2007 - 2008. Không những vậy, điều cũng hết sức quan trọng khác là, năm nay thế giới sẽ được mùa lớn ở cả hai loại ngũ cốc chủ yếu khác là lúa mỳ và ngô, cho nên gần như chắc chắn cơn sốt nóng giá cả hai loại ngũ cốc này sẽ tiếp tục hạ nhiệt mạnh hơn trong thời gian tới.

Trong đó, riêng đối với mặt hàng gạo, bên cạnh dự trữ của Thái Lan đang chuẩn bị đạt kỷ lục mới, việc khối lượng gạo dự trữ của Ấn Độ đã lớn gấp hơn hai lần mức cần thiết, cho nên đang có nhiều triệu tấn phải bảo quản ngoài trời, trong khi lúa chính vụ đang chuẩn bị cho thu hoạch chắc chắn cũng góp phần rất quan trọng không để giá gạo thế giới sốt nóng. Có thể nói, trong khi tình trạng đầu cơ lúa gạo đang mạnh lên ở Thái Lan, XK bị chậm lại, “sự cố máy tính” trong việc cấp phép XK 1 triệu tấn gạo trắng cho các thương nhân của Ấn Độ đã khiến các nhà quản lý nước này như “ngồi trên đống lửa”, còn khách hàng nhập khẩu thì đổ dồn thêm vào VN, tạo ra sức ép tăng giá trong thời gian qua.

Do vậy, khả năng Ấn Độ sẽ tiếp tục tăng tốc XK gạo trong thời gian tới là rất lớn, bởi ngoài yếu tố đang quá thiếu kho dự trữ, quốc gia này đang đứng trước triển vọng được mùa kỷ lục chưa từng có 102 triệu tấn. Đây chắc chắn cũng là lý do mà một thương nhân kỳ cựu Thái Lan hiện đang là Chủ tịch danh dự của Hiệp hội XK gạo nước này e ngại. Đó là, "một triệu tấn không phải là quá lớn để có một tác động rất lớn ngay bây giờ, nhưng những gì chúng ta lo ngại là Ấn Độ sẽ cho phép một hoặc hai triệu tấn sau một triệu tấn này". Không những vậy, khả năng tiếp tục tăng mạnh XK gạo của Ấn Độ còn bắt nguồn từ việc kho dự trữ lúa mỳ cũng đã quá đầy, nhưng lúa mỳ của Ấn Độ khó có khả năng cạnh tranh trên thị trường, còn gạo thì ngược lại.

Nói tóm lại, rất có thể giá gạo XK trên thị trường thế giới từ nay chí ít là tới cuối năm sẽ còn tiếp tục tăng và rất có thể sẽ tiếp tục đứng ở mức cao cả trong quý I năm sau nếu chính sách mới của Thái Lan được thực hiện theo cam kết của Puea Thai. Thế nhưng, thực hiện chính sách này, một mặt, chính người Thái lại tự thu hẹp thị trường của mình, và mặt khác, do cán cân cung - cầu gạo thế giới sẽ là lực cản đối với việc thực hiện chính sách này, cho nên chẳng chóng thì chầy Thái Lan sẽ phải hạ giá XK để giành lại khoản lợi mà các quốc gia XK gạo khác được hưởng.

Do vậy, để thoát khỏi tình trạng “tự mua dây buộc mình”, cũng có thể xảy ra một kịch bản hoàn toàn khác. Đó là, một lý do nào đó mà chính sách này của Puea Thai sẽ không được áp dụng, hoặc chí ít là chưa được áp dụng trong một khoảng thời gian nào đó. Khi đó, kịch bản thị trường gạo thế giới như nói trên tất yếu sẽ không xảy ra và thay vào đó sẽ là tình trạng cung đang đủ đáp ứng cầu, giá gạo thế giới có thể sẽ hạ nhiệt.

Cơ hội cho Việt Nam

Thị trường lương thực thế giới đang có dấu hiệu tái lập hiện tượng khan hiếm năm 2008, gạo xuất khẩu của VN nhờ đó đang dần nắm quyền điều chỉnh giá trong những tháng cuối năm.

Tổ chức lương thực thế giới (FAO) mới đây đã điều chỉnh sản lượng toàn cầu giảm 5 triệu tấn so với dự báo ban đầu. Dù cân đối cung cầu có vẻ an toàn nhưng chỉ cần mất cân đối cục bộ ở khu vực nào đó cũng sẽ gây biến động mạnh và ảnh hưởng đến giá cả.

Yếu tố đầu tiên ảnh hưởng đến giá gạo là Nga giảm 1/3 sản lượng lúa mì và ban hành lệnh cấm xuất khẩu ngũ cốc đến hết năm 2011 khiến nhiều nước xuất khẩu khác phải thận trọng. Indonesia vừa mua của VN 300.000 tấn, mua của Thái Lan 200.000 tấn và có thể sẽ mua thêm vào cuối năm. Philippines cũng có nhiều khả năng nhập đến 2 triệu tấn gạo trong năm 2011. Tính đến thời điểm này, gạo VN chiếm đến 78% thị phần nhập khẩu của Philippines.

Cuba đã mua thêm của VN 200.000 tấn gạo trong tháng 9. Ngoài ra, thị trường Iraq đến nay đã đấu thầu mua khoảng 850.000 tấn gạo, bình quân mỗi tháng mua khoảng 100.000 tấn, dự báo từ nay đến cuối năm sẽ mua thêm 350.000 tấn. Các nước Châu Phi cũng đang nghe ngóng giá cả để mua vào.

Theo thống kê của Hiệp hội lương thực VN (VFA), đến cuối tháng 9 các doanh nghiệp đã xuất khẩu được 5,4 triệu tấn gạo các loại, trị giá FOB đạt gần 2,3 tỉ USD, tăng 8,51% về số lượng và tăng 12,9% về trị giá so với cùng kỳ năm 2009. VN cũng là quốc gia xuất khẩu gạo duy nhất giữ được mức tăng trưởng về số lượng và kim ngạch trong năm nay.

Tình hình thị trường càng trở nên thuận lợi với mặt hàng gạo xuất khẩu của VN, nhưng vấn đề là các DN cần phải xác định bán gạo với giá nào để có lợi nhất. Căn cứ diễn biến giá lúa gạo như trên, VFA đã áp dụng quy định giá bán đối với gạo 25% tấm là 435 USD/tấn, gạo 5% tấm là 475 USD/tấn.

Ông Trương Thanh Phong - Chủ tịch VFA - thông báo: “Từ đây đến cuối năm VN sẽ không bán tấm, không bán gạo cấp thấp. Giá sàn gạo 25% tấm cũng sẽ được điều chỉnh nâng từ 435 USD/tấn lên 445 USD/tấn. Cả nước hiện vẫn còn khoảng 1,2 triệu tấn để xuất khẩu đến cuối năm nhưng lượng gối đầu sang năm sau sẽ rất thấp. Vì vậy, VFA khuyến cáo hội viên tiếp tục thu mua lúa của nông dân và chuẩn bị mọi lực lượng để đối phó nếu có diễn biến bất thường nào xảy ra đối với thị trường trong nước”.

Theo Diễn đàn doanh nghiệp